kolorowa ikona przedstawiająca trzy osoby przy mównicach, dokument i długopis

Jak przygotować regulamin samorządu uczniowskiego?

Regulamin samorządu uczniowskiego (SU) powinien być przygotowany przez samych uczniów i uczennice. Jednak, z uwagi na to, że jest to dokument prawny, szczególnie w szkole podstawowej młodzi ludzie mogą potrzebować wsparcia dorosłych. Rolą dyrektora/dyrektorki jest je zapewnić oraz zweryfikować, czy w treści nie ma zapisów sprzecznych ze statutem szkoły bądź innymi aktami prawnymi – poza tym nie ma prawa ingerować w regulamin. Warto oczywiście, by dyrektor(ka) wiedział(a), co znajduje się w tym dokumencie, i zachęcał(a) do jego lektury uczniów i uczennice.

Każdy samorząd uczniowski sam pisze swój regulamin, który następnie powinien być uchwalony w głosowaniu powszechnym, tajnym i bezpośrednim przez wszystkich uczniów i uczennice. Jeśli regulamin nie zawiera przepisów o tym, jak się go zmienia, to po każdej zmianie nową wersję również należy poddać ogólnoszkolnemu głosowaniu.

Chociaż jest aktem niższego rzędu niż ustawy czy statut szkoły, regulamin samorządu uczniowskiego jest prawem. Dyrekcja szkoły jest zobowiązana przestrzegać i dbać o przestrzeganie jego zapisów, podobnie jak innych aktów prawnych.

Jakie cechy ma dobry regulamin samorządu uczniowskiego?

  1. Powinien być stworzony przez uczniów i uczennice – zachęcajmy młodych ludzi do regularnego zapoznawania się z regulaminem i wprowadzania zmian, jeśli obecne zapisy z jakiegoś powodu im nie odpowiadają; w żadnym wypadku modyfikacji nie mogą dokonywać samodzielnie dyrekcja ani nauczyciele i nauczycielki.
  2. Nie może zawierać zapisów sprzecznych z żadną ustawą ani rozporządzeniem oraz ze statutem szkoły; rolą dyrektora/dyrektorki jest zwrócenie uczniom i uczennicom uwagi, jeśli proponowane przez nich zapisy nie spełniają tego kryterium.
  3. Zachowuje zasady tworzenia tekstów prawnych, ale jest napisany językiem możliwie prostym, jasnym i zrozumiałym dla uczniów i uczennic; warto dać do przeczytania tekst kilkorgu dzieciom mniej zaangażowanym w działania samorządu i sprawdzenić, co jest dla nich niezrozumiałe.
  4. Zawiera opis ogólnych zasad, a nie konkretnych rozwiązań – nie można np. wskazać konkretnego nazwiska opiekuna samorządu, lecz wpisuje się zasady jego wyboru.
  5. Powinien być możliwie krótki i zwięzły – odnoszący się do kluczowych kwestii, niezawierający zapisów pustych, nieprzekładających się na konkretne zasady (np. opisujących wartości, jakimi kieruje się samorząd); szczególnie w szkole podstawowej tekst nie powinien być dłuższy niż trzy, cztery strony, by mógł go przeczytać każdy uczeń i uczennica.

Przy biurku siedzi blondwłosa dziewczyna w okularach i czerwonym swetrze. W prawej ręce trzyma długopis, uśmiecha się. Przed nią leży otwarty laptop. Za jej plecami stoi regał wypełniony segregatorami.

 

Jak powinien być skonstruowany regulamin samorządu uczniowskiego?

O tym, co powinno się znaleźć w regulaminie SU, mówi art. 85 pkt. 3 ustawy Prawo Oświatowe. Określa on, że „Zasady wybierania i działania organów samorządu określa regulamin uchwalany przez ogół uczniów w głosowaniu równym, tajnym i powszechnym.” Wynika z tego, że prawo zobowiązuje do zawarcia w regulaminie przede wszystkim zapisów odnoszących się do tego, jak są wybierane i jak funkcjonują organy SU. 

W pierwszym punkcie należy określić, kto tworzy samorząd, czyli wszyscy uczniowie i uczennice danej placówki.

W drugim punkcie mowa jest o celach działalności SU, np.:

  • włączanie uczniów i uczennic w podejmowanie istotnych decyzji o życiu szkoły,
  • zwiększanie aktywności społecznej uczniów i uczennic,
  • dbanie o przestrzeganie praw ucznia i zwiększanie wiedzy o nich wśród uczniów i nauczycieli,
  • zbieranie opinii o potrzebach i pomysłach uczniów i uczennic szkoły,
  • przedstawianie dyrekcji i radzie pedagogicznej wniosków i opinii w zakresie organizacji życia szkoły w odniesieniu do pomysłów i potrzeb uczniów oraz uczennic,
  • organizacja życia pozalekcyjnego w szkole oparta na potrzebach i pomysłach uczniów oraz uczennic.

Punkt trzeci zawiera opis poszczególnych organów SU, w szczególności:

  • nazwę danego organu,
  • sposób wyboru, wyłaniania lub powoływania danego organu,
  • kompetencje danego organu, sposób działania,
  • w przypadku organów wieloosobowych zasady dotyczące pracy, sposobu podejmowania decyzji,
  • zasady dotyczące odwołania członków danego organu przed upływem kadencji.

Jak poprawnie zapisać punkt o ordynacji wyborczej?

Czwarty punkt to ordynacja wyborcza do wybieralnych w wyborach powszechnych organów samorządu uczniowskiego. Ze względu na długość i liczbę szczegółowych zasad i może być załącznikiem do regulaminu. W mojej opinii nie wszystkie organy SU powinny być wybieralne, jednak często tradycja wyborów jest silna. Zresztą jest to okazja do promowania wśród uczniów i uczennic działalności i idei samorządu uczniowskiego.

Ordynacja powinna określać:

  • jakie organy SU podlegają wyborowi,
  • kiedy odbywają się wybory,
  • kto posiada prawa wyborcze,
  • kompetencje i skład komisji wyborczej,
  • sposób zgłaszania kandydatur,
  • zasady prowadzenia kampanii wyborczej,
  • sposób głosowania i liczenia głosów.

Zarówno czynne (do głosowania), jak i bierne (do kandydowania) prawa wyborcze muszą przysługiwać wszystkim uczniom i uczennicom szkoły. Niewłaściwe i zupełnie niedemokratyczne jest uzależnianie prawa biernego od decyzji wychowawcy, średniej ocen czy stopnia z zachowania. Demokracja tak działa, że nie zawsze wybieramy reprezentantów odpowiednio wykształconych, grzecznych lub ułożonych, ale oni też mogą się świetnie sprawdzić w swojej roli. Czasami jest inaczej – i to jest właśnie odpowiedzialność uczniów jako wyborców, aby ponownie takiej osoby nie powołać do określonej funkcji. Natomiast ograniczenie czynnego prawa wyborczego może ewentualnie dotyczyć uczniów i uczennic klas I–III, o ile szkoła przewidziała w nich inną, niepodlegającą wyborom formę samorządności.

Zdjęcie przedstawia moment wrzucania koperty z głosem do czarnego, tekturowego pudełka.

 

Komisja wyborcza powinna się składać z uczniów oraz uczennic, którzy sami nie kandydują do władz samorządu. Odpowiada ona za:

  • przygotowanie, ogłoszenie i przeprowadzenie wyborów,
  • zbieranie i weryfikację kandydatur,
  • czuwanie nad tym, żeby wybory i kampania przebiegały zgodnie z zapisami ordynacji,
  • w dniu wyborów za obecność w lokalu wyborczym i wydawanie kart do głosowania,
  • policzenie głosów,
  • opublikowanie wyników.

Dobrze, żeby w skład komisji wchodziły przynajmniej trzy osoby z różnych klas. W przypadku młodszych dzieci opiekun/opiekunka samorządu uczniowskiego lub inny nauczyciel/inna nauczycielka może wspierać pracę komisji, lecz raczej z zewnątrz – nie jako jej członek/członkini (nie dotyczy to np. klas I–III szkoły podstawowej).

Warto ustanowić metodę, która z jednej strony umożliwi wszystkim uczniom i uczennicom zgłoszenie swojej kandydatury, ale z drugiej – ograniczy liczbę kandydatur „niepoważnych”. Sposoby niedemokratyczne i zdecydowanie niezalecane to np. konieczność posiadania określonej oceny z zachowania. Można za to wymagać od kandydata czy kandydatki:

  • zebrania określonej, dostosowanej do liczby uczniów w szkole, liczby podpisów, optymalnie od osób z różnych klas,
  • przedstawienia wraz z podpisami programu, czyli pomysłów na działanie danego organu po wyborze,
  • udziału w szkolnej debacie wyborczej na forum szkoły.

W ordynacji należy ponadto określić:

  • czas trwania kampanii wyborczej,
  • okres, kiedy kampania jest zakazana (cisza wyborcza na pewno powinna obowiązywać w samym dniu głosowania),
  • zakaz kampanii negatywnej, czyli oczerniania osobistego innych kandydatów i kandydatek,
  • zakaz przekupstwa wyborców,
  • jak można zgłaszać skargi na złamanie zasad, kto i kiedy je rozpatruje,
  • jakie są konsekwencje za ich złamanie (skreślenie z listy kandydatów),
  • inne ważne dla uczniów i uczennic zasady. 

W mojej opinii wybory powinny odbywać się przez cały dzień – od ok. 15 minut przed rozpoczęciem pierwszej lekcji do 15 minut po zakończeniu ostatniej – w wyznaczonym lokalu wyborczym umożliwiającym samodzielne i tajne oddanie głosu. Przez cały czas wyborów w lokalu znajduje się minimum trzech członków komisji wyborczej, wydających karty do głosowania i pilnujących przestrzegania zasad. Uczniowie i uczennice przychodzą na wybory samodzielnie i indywidualnie; niezalecane są wyjścia klasowe (naruszenie zasady tajności udziału lub braku udziału w wyborach).

O czym powinna pamiętać dyrekcja szkoły w zakresie ordynacji wyborczej?

  1. Nauczyciele i nauczycielki oraz dyrekcja nie powinni uczestniczyć w wyborach – ani na etapie zgłaszania kandydatów, ani jako wyborcy – organy samorządu uczniowskiego reprezentują ogół uczniów i uczennic szkoły, a nie kadrę pedagogiczną.
  2. Jeśli władze samorządów klasowych są organem wybieralnym, ordynacja wyborcza powinna dotyczyć również ich – na poziomie klasy wybory muszą być powszechne, bezpośrednie, a głosowanie tajne, z prawem każdego ucznia do kandydowania.

Jak opisać zasady wyboru i kompetencje opiekunów samorządu uczniowskiego oraz jego poszczególnych organów?

Kolejnym punktem regulaminu samorządu uczniowskiego są zapisy dotyczące wyboru i kompetencji jego opiekuna/opiekunki oraz opiekunów poszczególnych organów.

W polskich szkołach przyjęło się, że jeden z nauczycieli pełni funkcję tzw. opiekuna SU. Pamiętajmy jednak, iż na mocy art. 85 pkt. 5 ust. 6 ust. Prawo Oświatowe, jego powołanie przez dyrekcję odbywa się na wniosek władz samorządu uczniowskiego, a nie automatycznie – jeśli uczniowie i uczennice tego nie chcą, opiekun nie powinien zostać powołany. Warto, by te zapisy również znalazły odzwierciedlenie w regulaminie. Najbardziej optymalną opcją są wybory opiekuna/opiekunki – ogólnoszkolne, połączone z wyborami organów SU lub już w ramach nowo wybranych organów – z zaznaczeniem, że uczniowie mogą z niego zrezygnować.

Kilkoro młodych ludzi, odwróconych plecami do aparatu, siedzi na rozkładanych krzesłach i słucha wystąpienia młodego mężczyzny.

 

Nic nie stoi na przeszkodzie, by funkcję opiekuna/opiekunki samorządu pełniło kilkoro nauczycieli – jeden może wspierać zarząd, drugi sekcję ds. komunikacji, inny sekcję ds. wydarzeń sportowych, a jeszcze inny rzecznika praw ucznia. Wtedy spora i wymagająca praca nie spada na jedną osobę, lecz rozkłada się na kilka.

Ostatnim punktem regulaminu są przepisy końcowe z zasadami dotyczącymi zmian w regulaminie – dzięki temu możliwe będzie wprowadzanie w nim drobnych poprawek bez konieczności poddawania pod ogólnoszkolne głosowanie. Można np. zapisać, że zmiany regulaminu, które nie oznaczają likwidacji poszczególnych organów, zatwierdza w głosowaniu zarząd – ułatwi to i usprawni bieżące dostosowywanie regulaminu do sytuacji w szkole i potrzeb (np. liczebność poszczególnych organów, ich szczegółowe kompetencje).

Bibliografia:

  • Radziewicz J., Równi wśród równych, czyli o samorządzie uczniowskim, Warszawa 1985.
  • Śliwerski B., Współczesne teorie i nurty wychowania, Kraków 1998.
  • Tragarz M., Borkowska U., Szkoła Demokracji. Przewodnik po programie, Warszawa 2018.
  • Tragarz M., Modzelewska B., Wybory do władz samorządu uczniowskiego. Poradnik praktyczny, Warszawa 2013.

Artykuł został opublikowany w magazynie „Dyrektor Szkoły” w numerze 9/2020.

Michał Tragarz

Michał Tragarz - od 2008 roku w CEO zajmuje się programami wspierającymi samorządność uczniowską i szkolną demokrację (Szkoła Demokracji), koordynował również projekty realizowane przez CEO w Gruzji oraz Sejm Dzieci i Młodzieży w latach 2010-2015. Autor lub współautor materiałów edukacyjnych, scenariuszy zajęć i poradników (m.in. Szkoła demokracji. Praktyczny poradnik o współdecydowaniu w szkole; Samorząd uczniowski - poradnik dla opiekuna; Wybory do władz samorządu uczniowskiego).



Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Polityka prywatności

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close