kolorowa ikona przedstawiająca schemat organizacyjny i sylwetki dwóch osób oznaczonych w jego strukturze

Jak wygląda struktura szkolnej samorządności, czyli o organizacji samorządu uczniowskiego

Organizacja samorządu uczniowskiego ma duży wpływ na to, czy łatwiej, czy trudniej będzie osiągnąć podstawowy cel realnej samorządności – włączenia jak największej liczby uczniów i uczennic w podejmowanie decyzji o szkole. W mojej opinii struktura SU powinna być możliwie szeroka i obejmować przynajmniej część funkcji, które nie pochodzą z wyboru.

W artykule Jak przygotować regulamin samorządu uczniowskiego przedstawiłem zawartość tego dokumentu, natomiast w niniejszym tekście podaję kilka propozycji dotyczących struktury SU. Oczywiście każda z nich może być modyfikowana i łączona z innymi, w zależności od sytuacji w szkole oraz potrzeb uczniów i uczennic, natomiast wszystkie mają jedną wspólną cechę – umożliwiają zaangażowanie się w działania samorządu większej grupie niż kilka, kilkanaście osób.

Rada samorządu

schemat przedstawiający radę samorządu uczniowskiego

opracowanie własne

Struktura zbliżona do tradycyjnej i najbardziej rozpowszechnionej w polskich szkołach polega na tym, że głównym organem samorządu uczniowskiego jest rada – organ niewybieralny, lecz złożony z przedstawicieli wszystkich samorządów klasowych. Dzięki temu osiągamy stan, w którym w organie reprezentującym ogół uczniów i uczennic znajdują się przedstawiciele każdej z klas – optymalnie po dwie, trzy osoby.

Przewodniczący/przewodnicząca rady SU i jego/jej zastępcy mogą być wybierani:

  • w wyborach powszechnych spośród ogółu uczniów i uczennic, albo
  • w głosowaniu wewnętrznym prowadzonym tylko pośród członków rady. 

Natomiast przedstawiciele samorządów klasowych powinni być wybierani zgodnie z demokratycznymi zasadami: każdy uczeń i uczennica ma możliwość zgłoszenia swojej kandydatury i tajnego głosowania (nie przez wciąż powszechne podniesienie ręki).

Zalety i wady rady samorządu uczniowskiego

Zalety Wady
W organ reprezentujący SU jest zaangażowana większa liczba uczniów i uczennic. W przypadku dużej liczby klas w szkole liczba członków rady może być duża, co utrudnia sprawne prowadzenie spotkań i zebrań.
Przedstawiciele każdej klasy uczestniczą w organie reprezentującym SU, przez co ułatwiony jest obustronny przepływ informacji. Na poziomie klasy ryzyko wyboru „przypadkowych” osób jest większe. Istotna rola spoczywa na wychowawcach i wychowawczyniach, którzy powinni poświęcić czas na przygotowanie wyborów klasowych, a także rozmowę z uczniami i uczennicami o roli i zadaniach SU oraz o dobrych kandydatach – na pewno nie mogą przeprowadzić wyborów w ciągu 15 minut na jednej z lekcji.
Można zaoszczędzić czas oraz wysiłek przeznaczone na organizację wyborów ogólnoszkolnych i skupić się na jakości wyborów w klasach. Wyzwaniem jest duża rola przewodniczącego/przewodniczącej i zastępców w odpowiedniej organizacji pracy rady i podziale zadań pomiędzy jej członków.
W przypadku wyborów wewnętrznych przewodniczącego/przewodniczącej i jego/jej zastępców spośród członków rady przechodzą oni dwustopniową weryfikację – zarówno na poziomie klasy, jak i reprezentantów klas. W przypadku wyborów wewnętrznych przewodniczącego/przewodniczącej spośród członków rady wybrana osoba może mieć na początku mniejszą rozpoznawalność i autorytet pośród ogółu uczniów szkoły.
Spora liczba członków rady SU pozwala na stworzenie sekcji lub komisji tematycznych – poszczególne osoby z rady nie są obarczone dużą liczbą zadań.  

 

opracowanie własne

Parlament szkolny

schemat przedstawiający parlament samorządu uczniowskiego

opracowanie własne

Model parlamentu szkolnego opiera się na rozwiązaniu wprowadzonym przez Zespół Szkół Bednarska, który założyła Krystyna Starczewska. To rozwiązanie obejmujące nie tylko sam samorząd, lecz także rodziców oraz nauczycieli i nauczycielki – również ich przedstawiciele są uczestnikami parlamentu, a głos każdej osoby jest równy.

Członkowie parlamentu mogą:

  • pochodzić z wyborów organizowanych wśród każdej z trzech grup (uczniowie i uczennice, rodzice, nauczyciele i nauczycielki) osobno;
  • automatycznie pochodzić z innych organów, np. przedstawiciele samorządów klasowych, rada rodziców i rada pedagogiczna + dyrektor(ka);
  • w przypadku małych szkół i szkół z bardziej rozwiniętymi mechanizmami demokratycznymi mogą to być po prostu wszystkie chętne osoby, które danego dnia mogą przyjść na posiedzenie parlamentu.

Rozwiązanie to wymaga opracowania zasad działania i kompetencji parlamentu (które sprawy dotychczas omawiane przez SU, radę rodziców i radę pedagogiczną będą omawiane na jego forum), jak również pewnego obycia i dojrzałości przedstawicieli każdej z trzech grup. Dlatego jego wdrożenie powinno być poprzedzone aktywizacją i dobrym działaniem organów szkoły.

Zalety i wady parlamentu uczniowskiego

Zalety Wady
Parlament uczniowski wzmacnia partnerskie relacje pomiędzy trzema grupami: uczniami i uczennicami, nauczycielami i nauczycielkami oraz rodzicami. Wymaga zaangażowania i rozumienia istotności mechanizmów demokratycznych przez przedstawicieli wszystkich trzech grup.
Następuje znaczne wzmocnienie poczucia sprawstwa wśród uczniów  uczennic. Pojawia się konieczność opracowania zasad działania parlamentu i ustalenia, jakie kompetencje SU, rady rodziców i rady pedagogicznej przejmuje.
Decyzje i rozwiązania przyjmowane przez parlament mają mocny mandat – stoją za nim przedstawiciele wszystkich trzech grup. Wymaga nieustannej pracy i wprowadzania nowych roczników – szczególnie uczniów i uczennic oraz rodziców – w zasady działania oraz zachęcania ich do aktywności.
Sprawnie działający parlament jest świetną lekcją demokracji dla wszystkich uczniów. Organizacyjnie trudno jest zebrać przedstawicieli trzech grup w jednym miejscu i czasie, by przeprowadzić posiedzenie parlamentu, a brak odpowiedniej liczby uczestników może paraliżować podejmowanie decyzji.

opracowanie własne

Sekcje tematyczne

schemat przedstawiający sekcje tematyczne samorządu uczniowskiego

opracowanie własne

Samorząd uczniowski zorganizowany w dobrowolnych sekcjach tematycznych to model, w którym można całkowicie zrezygnować z wyborów lub pozostawić je w bardzo ograniczonym zakresie, bo oparty jest na całkowitej dobrowolności uczniów i uczennic. Struktura ta jest też płynna i może się z roku na rok zmieniać. Jej podstawą są sekcje zajmujące się różnymi obszarami życia szkoły. Jakie? Zależy od tego, czy pojawią się uczniowie i uczennice zainteresowani pracą w nich.

Sekcje mogą być powiązane z zainteresowaniami, np. sekcja:

  • imprez sportowych,
  • wydarzeń rozrywkowych,
  • turystyczna,
  • medialna,

bądź z zadaniami samorządu uczniowskiego, np. sekcja:

  • praw ucznia,
  • konsultacji,
  • szkolnego budżetu partycypacyjnego. 

Opieka nad nimi jest rozproszona – każdą wspiera inny nauczyciel/inna nauczycielka (również w powiązaniu ze swoimi zainteresowaniami i predyspozycjami). Nabór do sekcji odbywa się na zasadzie dobrowolności – uczniowie i uczennice zgłaszają chęć udziału. W przypadku braku chętnych działanie sekcji może być zawieszone na rok lub całkiem zlikwidowane. Jeśli jest to obszar bardzo ważny dla szkoły, warto przeprowadzić w nim ponowną rekrutację. Nowe sekcje mogą powstawać w dowolnym momencie, o ile znajdą się uczniowie i uczennice chętni w nich pracować, jednak należy ustalić zasady, by zadania się nie dublowały.

Wewnątrz sekcji możliwe jest przeprowadzenie wyborów na przewodniczącego/przewodniczącą. Przewodniczący/przewodnicząca lub przedstawiciele sekcji spotykają się, by informować o swoich działaniach i je koordynować. Opcjonalnie wśród członków sekcji wybiera się osobę koordynującą, odpowiedzialną za prowadzenie tych działań.

To rozwiązanie można i należy wprowadzać stopniowo – przechodząc od formuły z wybieranym zarządem SU do coraz bardziej niezależnych i dobrowolnych sekcji.

Zalety i wady sekcji samorządu uczniowskiego

Zalety Wady
Jest to bardzo demokratyczna forma samorządności – każdy może zgłosić się do tych działań, którymi chce się zająć, i dostaje tyle zadań oraz odpowiedzialności, ile może przyjąć. Pewne sekcje mogą pozostać „opuszczone” (przez co niektóre rodzaje działań nie zostaną w danym roku zrealizowane), inne z kolei mogą się cieszyć tak dużą popularnością, że nie będzie realnych zadań do wykonywania dla wszystkich.

Sekcje złożone z osób realnie zainteresowanych danym tematem mają większą szansę na sprawne działanie i realizację wartościowych działań.

Wdrożenie tego rozwiązania wymaga sporo pracy: przekonania nauczycieli i nauczycielek oraz uczniów i uczennic do udziału, wypracowania skutecznej koordynacji działań oraz zbudowania marki poszczególnych sekcji, by młodzież chciała się w nie angażować.

Większa liczba nauczycieli i nauczycielek jest włączona we wspieranie uczniów i uczennic – cała praca nie spada na pojedynczą osobę. Ponadto pracują w temacie bliższym ich kompetencjom i zainteresowaniom, przez co lepiej mogą wspierać uczniów i uczennice. 

Rozwiązanie to wymaga rozumienia istoty samorządności i zaangażowania przynajmniej kilku lub kilkunastu nauczycieli i nauczycielek. Poza zajmowaniem się swoimi sekcjami powinni oni również poświęcać czas na komunikację między sobą, szczególnie w przypadku działań wymagających współpracy kilku sekcji.

opracowanie własne

Samorządowe wybory

Niezależnie od tego, jaką strukturę ma samorząd uczniowski w naszej szkole, warto zastanowić się, czy wszystkie funkcje w jego organach powinny pochodzić z wyboru. W mojej opinii nie, ponieważ wybory sprawiają, że większość osób nigdy żadnej funkcji w organach SU pełnić nie będzie i w efekcie uzna, że “szary uczeń” nie ma na nic wpływu. Sugeruję uzupełnianie funkcji pochodzących z wyboru o takie, do których każdy może się zgłosić dobrowolnie (najlepszym przykładem są różnego rodzaju sekcje bądź komisje tematyczne) lub przy których obowiązuje rotacyjność czy losowość pełnienia. Te dwie najłatwiej wprowadzić w samorządach klasowych – złożoność zadań nie jest duża, więc stosunkowo łatwo je przekazać innej osobie, a przez kilka lat nauki jest możliwe, że każdy uczeń i uczennica przez kilka miesięcy będzie pełnił(a) jakąś funkcję. Moim zdaniem im więcej funkcji niepochodzących z wyboru, a opartych na dobrowolności lub rotacyjności czy losowości, tym lepiej dla szkolnej demokracji. Wymaga to więcej wysiłku od nauczycieli i nauczycielek pracujących z takimi ciałami, ale to praca, którą zdecydowanie warto wykonać.

Bibliografia:

  • Radziewicz J., Równi wśród równych, czyli o samorządzie uczniowskim, Warszawa 1985.
  • Śliwerski B., Współczesne teorie i nurty wychowania, Kraków 1998.
  • Tragarz M., Szkoła Demokracji. Praktyczny poradnik o współdecydowaniu w szkole, Warszawa 2014.
  • Tragarz M., Borkowska U., Szkoła Demokracji. Przewodnik po programie, Warszawa 2018.
  • Tragarz M., Modzelewska B., Wybory do władz samorządu uczniowskiego. Poradnik praktyczny, Warszawa 2013.

Artykuł został opublikowany w magazynie „Dyrektor Szkoły” w numerze 9/2020.

Michał Tragarz

Michał Tragarz - od 2008 roku w CEO zajmuje się programami wspierającymi samorządność uczniowską i szkolną demokrację (Szkoła Demokracji), koordynował również projekty realizowane przez CEO w Gruzji oraz Sejm Dzieci i Młodzieży w latach 2010-2015. Autor lub współautor materiałów edukacyjnych, scenariuszy zajęć i poradników (m.in. Szkoła demokracji. Praktyczny poradnik o współdecydowaniu w szkole; Samorząd uczniowski - poradnik dla opiekuna; Wybory do władz samorządu uczniowskiego).



Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Polityka prywatności

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close