Lekcja solidarności na 30 – lecie Okrągłego Stołu

W 2019 r. mija 30 lat od rozmów Okrągłego Stołu i pierwszych, częściowo wolnych wyborów. Edukacja solidarnościowa istnieje w podstawie programowej, ale może oprócz uczenia o „Solidarności” warto uczyć solidarności? 

„Najsłabsze ogniwo” wśród państw bloku wschodniego – stała się pionierem demokratyzacji Europy Środkowej i Wschodniej. Cykl wydarzeń rozpoczęty w sierpniu 1980 r. pokojowym protestem doprowadził do pokojowego, negocjacyjnego rozwiązania, porozumienia społecznego. „Solidarność” pozostała wierna zasadzie non violence – nawet mimo przekonania części środowiska o jego nieskuteczności (Hall, 2009, s. 26). Działacze „Solidarności” zdawali sobie sprawę, że zmienić Polskę można tylko w porozumieniu. Już wtedy, 30 lat temu, mieli świadomość atomizacji świata i dla osiągnięcia celu musieli jej przeciwdziałać (tamże, s. 30).

Lekcja solidarności

Upamiętniając obrady Okrągłego Stołu, należy mówić o planach, przygotowaniach, wątpliwościach i trudnościach z nim się wiążących, o grupach przekonanych do jego skuteczności i tych, które nie akceptowały takiego rozwiązania. Warto zwrócić uwagę na to, że Okrągły Stół wg badacza najnowszych dziejów Polski prof. Padraica J. Kenneya był jednym z największych i najważniejszych „towarów eksportowych” Polski (Kerski, Ruchlewski, 2017, s. 8). Okrągły Stół był rozwiązaniem rewolucyjnym, może więc stanowić inspirację w pracy wychowawczej i edukacyjnej.

Szkoła 

Szkoła jest społecznością splecioną z rzeczywistości, wyobrażeń i pragnień wszystkich osób z nią związanych, bez względu na wiek i status zawodowy. Uczniowie, nauczyciele, dyrektorzy, osoby pracujące na stanowiskach technicznych i pomocniczych, rodzice i opiekunowie mogą czerpać inspirację z pamięci „Solidarności”, stosować ją do budowania własnego życia.

Uczenie solidarności to proces

Uczenie solidarności odbywa się w drodze, w procesie, a jej efekty możemy zaobserwować po pewnym czasie. Solidarność rodzi się często tam, gdzie pojawiają się wspólne cele do osiągnięcia, kiedy ludzie zaczynają czuć wspólnotę swoich losów. Stąd trudno jej uczyć jak przedmiotu, ale przykład i tworzenie warunków do okazywania solidarności okazują się nieocenione w tym procesie.

Nikt z nas nie jest samotną wyspą. Jako ludzkość osiągnęliśmy bardzo wiele dzięki solidarności, dzięki społecznościom, których członkowie wzajemnie się wspierali. Wspólnota daje nam siłę i dlatego jest tak ważne, byśmy nie ulegali przekonaniu o nieuchronności atomizacji, a żyli solidarnie. Jesteśmy coraz bliżej siebie, kiedy stajemy po stronie słabszych, doceniamy działania naszych uczniów i kolegów, a wreszcie – wzajemnie dodajemy sobie sił. Uczenie solidarności to bycie w solidarności z innymi.

Podstawa programowa

W podstawie programowej kształcenia ogólnego dla czteroletniego liceum ogólnokształcącego i pięcioletniego technikum słowo „solidarność” pojawia się dziesięć razy: w wytycznych dotyczących historii, WOS, geografii, podstaw przedsiębiorczości i etyki. W zakresie historii jest to oczywiście NSZZ „Solidarność” – związek zawodowy i ruch społeczny. Ucząc się podstaw przedsiębiorczości uczniowie i uczennice mają kierować się zasadą solidarności społecznej i realizować ją jako zasadę etyczną towarzyszącą wszelkim przedsięwzięciom. W ramach zajęć z etyki podstawa programowa określa solidarność jako postawę, którą uczniowie powinni w sobie kształtować. Program nauczania geografii zakłada również kształtowanie postawy solidarności społecznej, szacunku i empatii wobec przedstawicieli innych narodów i grup etnicznych, a WOS-u przywołuje zasadę solidarności jako jedną z podstaw funkcjonowania Unii Europejskiej (https://archiwum.men.gov.pl/wp-content/uploads/2018/01/zalacznik-nr-1.pdf). Szkoły podstawowe stykają się z solidarnością nieco rzadziej i głównie w kontekście historycznym i
etycznym.

Łatwo jest powiedzieć „uczmy solidarności”, łatwo jest powiedzieć „szkoła powinna to robić”. Nie da się jednak zorganizować lekcji solidarności, a historia i WOS nie wystarczą. Postarałam się więc znaleźć różne konteksty, w których możemy się zbliżyć do myślenia solidarnościowego i nasycić nim życie szkoły.

Dążmy do autentyczności

Niechęć do „picu” i „ściemy” towarzyszyła nam jako młodym ludziom i towarzyszy teraz naszym uczennicom, uczniom, wychowankom i podopiecznym. Autentyczność tego, w czym bierzemy udział jest ważna dla zachowania poczucia sensu. Autentyczność to codzienna praktyka. Nie wahajmy się otwarcie mówić o celach działań. Przyjmujmy wyzwanie trudnych pytań i uważnie słuchajmy odpowiedzi. Dzielmy się informacjami i odkrywajmy wspólnotę, nie obawiając się o autorytet i władzę. Pytajmy o motywacje, prośmy o wsparcie i przewodnictwo po świecie naszych podopiecznych. Podejmijmy ryzyko zaufania i ryzyko partnerstwa. Autentyczność ma oczywiście znaczenie w doborze materiałów, z którymi pracujemy. Bez względu na cel – czy to przygotowanie do projektu, czy nauka historii najnowszej, języka polskiego czy obcego, WOS, geografia czy jakikolwiek inny przedmiot – starajmy się korzystać z rozmów ze świadkami historii, uczestniczkami i uczestnikami wydarzeń, praktykami i praktyczkami licznych dziedzin.

Relacje świadków i uczestników wydarzeń 1989 roku nie dostarczą tylu danych, co podręcznik, ale też żaden podręcznik nie wzbudzi wspierających pamięć emocji. Jeśli niemożliwy jest kontakt osobisty ze świadkami i ekspertami, pomocą służą muzea i ośrodki zajmujące się historią mówioną. Polecam notacje dostępne na stronie Europejskiego Centrum Solidarności  i Archiwum Historii Mówionej Domu Spotkań z Historią i Ośrodka KARTA. Ważne relacje drzemią też w pamięci naszych sąsiadów i bliskich. W ramach projektów w różnych obszarach przedmiotowych zachęcajmy więc uczennice i uczniów do kontaktu z cieszącymi się długą pamięcią znajomymi, krewnymi, przyjaciółmi rodzin. Czy nie będą się z tym wiązać problemy? Oczywiście, że będą! Technika przeprowadzania wywiadu i czerpanie z niego informacji wymagają przygotowania, ale czas i środki przeznaczone na uczenie się słuchania opowieści zaprocentują nie tylko w szkole, ale i tworzeniu życiowych relacji.

To tylko fragment artykułu, całość zostanie opublikowany w miesięczniku „Dyrektor Szkoły” 2/2019, zobacz: www.czasopisma.wolterskluwer.pl/dycentrum rektor-szkoly

Autorka materiału jest Agnieszka Wichrowska z Europejskiego Centrum Solidarności, które wspólnie z Centrum Edukacji Obywatelskiej realizuje program Solidarna Szkoła.

Zespół CEO

Zespół CEO - jako 60-osobowy zespół ekspertów i ekspertek edukacyjnych Fundacji CEO wspólnie piszemy artykuły z pomysłami i inspiracjami dla szkół

Dodaj komentarz

avatar


Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Polityka prywatności

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close