Na czym polega uczenie się we współpracy nauczycieli i nauczycielek?

Sytuacja edukacji i pracy zdalnej uwidoczniła, jakie znaczenie ma – dla realizacji głównego celu szkoły, którym jest tworzenie uczniom i uczennicom warunków do głębokiego uczenia się – współpraca nauczycieli, rozumiana nie tylko jako wspólna realizacja zadań wyznaczonych przez szkołę, lecz także – jako wzajemne uczenie się.

Co to jest uczenie się we współpracy? Gdzie i kiedy zachodzi uczenie się nauczycieli i nauczycielek? Jakie są sprawdzone praktyki współpracy nauczycieli – poniżej porządkujemy odpowiedzi na te pytania, odwołując się przede wszystkim do doświadczeń i koncepcji rozwijanych lub stosowanych w programach CEO, zwłaszcza w programie Szkoła ucząca się.

Czym jest uczenie się we współpracy?

Uczenie się we współpracy charakteryzują cztery elementy:
– kooperatywna struktura zadania: członek grupy uczącej się we współpracy może w pełni zrealizować cele edukacyjne wtedy i tylko wtedy, kiedy pozostali jej członkowie zrealizują swoje zadania;
– kooperatywna forma społeczna: uczestnicy pracują w małych zespołach uczących się we współpracy, które akceptują i realizują wspólnie założone cele;
– kooperatywne relacje: praca powiązana jest ze współdziałaniem z innymi i/lub wspieraniem ich;
– kooperatywne motywy: podstawą uczenia się we współpracy są naturalne predyspozycje do współpracy i altruistycznego działania w sytuacjach, w których możliwy jest wybór między współpracą lub działaniem indywidualnym.

Uczenie się we współpracy w szkole?

Od wielu lat różne formy uczenia się we współpracy są stosowane zarówno przez edukacyjne grupy dorosłych, jak i studentów czy uczniów w szkołach – w naszym przekonaniu nadal za rzadko i w sposób niepełny (np. w szkołach obejmują lekcje i uczenie się uczniów i uczennic, pomijając znaczenie uczenia się we współpracy samych nauczycieli i nauczycielek). 

Uczenie się we współpracy powinno być stałym elementem rozwoju szkoły – wszystkie działania nauczycieli, uczniów i rodziców powinny być tak planowane, organizowane i realizowane, by proces ten zachodził nieustannie w ciągu całego roku szkolnego. 

Optymalnie byłoby, gdyby uczenie się we współpracy „wydarzało się” nie tylko przy okazji wielkich szkolnych przedsięwzięć (np. wspólnej diagnozy potrzeb i wypracowywania rozwiązań, opracowywania nowych strategii, programów i ich wdrażania czy ewaluacji), lecz także podczas codziennej pracy poprzez wzajemne spontaniczne samokształcenie, dzielenie się doświadczeniami i dobrymi praktykami, konstruktywne wspieranie w trudnych sytuacjach.

Zespoły – codzienna forma współpracy nauczycieli i nauczycielek

Oczywistą formułą uczenia się we współpracy nauczycieli i nauczycielek jest praca w grupach czy zespołach zadaniowych. W każdej placówce oświatowej działają różne zespoły nauczycieli powołane do różnych celów. Mogą one spontanicznie kształtować strukturę swojej współpracy adekwatnie do okoliczności lub też sięgać po wybrane metody i techniki. 

Przykładowe zespoły i zakresy ich zadań:

Nauczyciele uczący w jednej klasie

Współpraca w zakresie realizacji programowych treści (uzupełnianie się, szukanie wspólnych przestrzeni do działań edukacyjnych; pracownie tematyczne integrujące wiedzę uczniów z różnych przedmiotów); ustalanie zakresów tematycznych mini-projektów edukacyjnych realizowanych w ramach zajęć przedmiotowych; wykorzystanie poszczególnych przedmiotów do realizacji wspólnych treści innymi narzędziami, z wykorzystaniem lub przećwiczeniem innych umiejętności.

Zespoły wychowawcze

Wzmacnianie samorządności uczniowskiej, aktywności obywatelskiej i społecznej; adaptacja szkolnego programu profilaktyczno-wychowawczego na potrzeby klasy; międzyklasowe projekty edukacyjne, klasowy i szkolny wolontariat jako element profilaktyki i działań wychowawczych szkoły; budowanie relacji z uczniami – tworzenie przestrzeni do ich poznawania, zaspokajania ich potrzeb, realizowania pasji, tworzenia im możliwości; omawianie z uczniami wydarzeń z bieżącego życia społecznego; zajęcia poświęcone tematom polaryzującym społeczeństwo, także społeczność szkolną. 

Zespoły przedmiotowe

Planowanie realizacji programowych treści w perspektywie kilkuletniej; integracja wiedzy i działań międzyprzedmiotowo; wykorzystanie wybranych przedmiotów do ćwiczenia istotnych umiejętności.

Zespół ds. pomocy psychologiczno-pedagogicznej

Wypracowanie propozycji (w oparciu o diagnozę potrzeb i konsultacje z rodzicami i uczniami) programu profilaktyczno-wychowawczego; wsparcie nauczycieli wychowawców w realizacji działań kształtujących kompetencje osobiste i społeczne uczniów; pomoc w rozwiązywaniu konfliktów.

 

Dobierając zadania do zespołów współpracujących, zwłaszcza zadaniowych, warto zastanowić się, jakimi umiejętnościami dysponują potencjalni członkowie wskazanych w tabeli zespołów, jakie relacje panują w tych zespołach, jaki wpływ mają na siebie nawzajem poszczególne osoby. 

Spotkania samokształceniowe

Spotkania samokształceniowe nauczycieli to okazja do uporządkowania własnej wiedzy, doskonalenia warsztatu pracy, wymiany doświadczeń z koleżankami i kolegami z pracy. Ogromną wartością tych spotkań jest możliwość odwołania się do wspólnych doświadczeń, analiza konkretnych problemów, które pojawiają się w szkole oraz możliwość wysłuchania informacji zwrotnych od swoich koleżanek i kolegów.

Do przeprowadzenia ciekawych i rozwijających samokształceniowych spotkań warto sięgać po różnorodne metody i modele, nie tylko dzielenia się doświadczeniem (wymiana dobrych praktyk, obserwacje koleżeńskie, spacery edukacyjne), wzajemnego wsparcia (np. krytyczni przyjaciele), uczenia się we współpracy i współdziałania (np. mikronauczanie, forma do formy), lecz także z pogranicza coachingu (np. grow, Doceniające Dociekanie). Mogą one być narzędziami do planowania i przeprowadzania wybranych formalnych rad pedagogicznych czy spotkań z rodzicami.

Poniżej prezentujemy kilka narzędzi przydatnych przy organizacji spotkań rady pedagogicznej i zespołów współdziałających1 – proponowany przebieg spotkań znajdziecie w publikacji dostępnej pod linkiem w przypisie.

Mikronauczanie/Mikrolekcje.

Tematem jednej mikrolekcji może być np. metoda ćwiczona przez zespół, technika, którą dana osoba pragnie innym zaprezentować, technika, z którą zespół będzie eksperymentował w kolejnym miesiącu. Wybrany/a nauczyciel/ka prowadzi 10 minutową mikrolekcję z użyciem wybranej techniki/metody dla 8–10 osób wybranych z grona uczestniczących. Pozostałe osoby wchodzą w rolę obserwatorów. Mikrolekcje można nagrać (i po cz. 3 obejrzeć i zestawić z otrzymanymi IZ). Spotkanie zwykle składa się kilku mikrolekcji (ok. 20 minut), jedna po drugiej, z pozostałymi nauczycielami w roli klasy.

Spotkanie samokształceniowego wg koncepcji Dylana Williama2.

Podczas spotkania zespołu (np. przedmiotowego) – po 5 minutach narzekania lub ładowania się pozytywną energię – każdy nauczyciel daje krótkie sprawozdanie z tego, czego spróbował w praktyce i jak mu poszło. Nauczyciele odpowiadają na karteczkach na dwa pytania: Co sprzyjało realizacji tego zadania? Co utrudniało realizację tego zadania? Zebrane odpowiedzi omawiane są na forum: Co zrobić, żeby to, co sprzyja naszym działaniom pojawiało się bardziej regularnie? Jak sobie radzić z przeszkodami? W kolejnym kroku prezentowane są nowe pomysły na pracę w dziećmi (np. z wykorzystaniem mikrolekcji), wyświetlane filmy metodyczne, prowadzone dyskusje na temat „zadanej” lektury.  Każdy uczestnik planuje, co chciałby osiągnąć przed następnym spotkaniem.

Doceniające Dociekanie (DoDo).

To metoda budowania na sukcesie, która polega na analizie mocnych stron, nawet jeżeli analizowany proces nie był doskonały. Celem DoDo jest skoncentrowanie się na rozwijaniu, tego co działa, a nie naprawianiu tego, co nie działa Zespół wybiera te działania lub bloki działań, z których jest dumny i analizuje je w grupach (7-8 osób) według określonego schematu. W każdej grupie powinny znaleźć się takie osoby, które uczestniczyły w tym, co jest przedmiotem analizy lub które co najmniej znają temat. 

Forma dla formy, czyli planowanie na żywo.

To propozycja dla spotkań rady pedagogicznej lub zespołów przedmiotowych. Podstawowym założeniem jest przygotowywanie spotkania na bieżąco razem z grupą.  „Planowanie na żywo” wzmacnia sprawczość grupy. Ze względu na charakter tej metody („na żywo”) nie ma ustrukturyzowanego schematu przebiegu. Warto jednak uczestnikom rozdać listę pytań, która pomoże zaprojektować najważniejsze elementy spotkania na samym jego początku albo sprawdzić jakość przyjętego porządku obrad.

GROW, czyli rośnij3.

To popularny model coachingowy, który służy rozwiązywania problemów lub jako technika pracy z celami. W modelu tym wykonujemy cztery opisane poniżej kroki w trakcie wspólnej rozmowy na forum. W kroku pierwszym zaczynamy od pytań, które pomagają uczestnikom określić cele, czasem najbardziej odległe i – wydawałoby się – nieosiągalne oraz ich wskaźniki (CEL). W kroku drugim (rzeczywistość) musimy wiedzieć, czego potrzebujemy i skąd wyruszamy. Krok trzeci (przeszkody i trudności) to etap, w którym generujemy jak najwięcej rozwiązań, możliwości. Krok czwarty to planowanie działań (co następne).

Krytyczny przyjaciel4.

Krytyczny przyjaciel5  to osoba posiadająca wystarczające doświadczenie zawodowe i kompetencje interpersonalne, by wesprzeć swojego szkolnego Partnera w procesie profesjonalnego rozwoju poprzez uważną obserwację określonych wspólnie poczynań zawodowych i udzielanie informacji zwrotnej w tym zakresie. Interwencja krytycznego przyjaciela musi być starannie zaplanowana. Krytyczny przyjaciel może obserwować konkretne sytuacje, lekcje, aktywności, zachowania, prowadzić rozmowy/wywiady z uczniami, rodzicami uczniów, innymi nauczycielami by uzyskać informacje o wybranych aspektach interesującej go pracy wychowawczej. Krytyczny przyjaciel pomaga Partnerowi w uruchomieniu krytycznego myślenia: wnikliwie analizując zaobserwowane sytuacje i działania, zadając dociekliwe pytania, odkrywając niedostrzegane aspekty, relacje i związki, prezentując odmienny od naszego punkt widzenia, kwestionując oczywistości i schematy, tworząc nowe powiązania między różnorodnymi elementami zdarzeń i sytuacji, dociekając przyczyny istniejących stanów i procesów, poszukując alternatywnych sposobów myślenia i działania, formułując uzasadnienia.

Pytania Kiplinga.

Metoda ta służy refleksji nad zidentyfikowanym podczas obserwacji lekcji problemem lub omówieniu jakiegoś zjawiska z życia szkoły. Proponowana technika może stanowić wytyczne np. do prowadzenia spotkań nauczycieli np. zespołu edukacji wczesnoszkolnej/zespołu wychowawczego itp.  Na początku należy określić problem główny a następnie omówić go indywidualnie lub w grupie, odpowiadając na każde z sześciu zadanych pytań: Co? Dlaczego? Kiedy? Jak? Gdzie? Kto? Pomogą one zidentyfikować problem, osoby odpowiedzialne czy zainteresowane, ulokować zdarzenie/sytuację w czasie i miejscu oraz zastanowić się co zaszło, dlaczego, dlaczego warto i jak działać. 


Praktyki współpracy nauczycieli w
Szkole uczącej się

Współpraca nauczycieli i jej rozwijanie w szkole jest ważnym elementem programu Szkoła ucząca się jest współpraca nauczycieli. Pomaga ona nie tylko w poprawie uczenia się uczniów i poprawie prowadzącego do niego nauczania, ale też zmienia relacje pomiędzy nauczycielami a także pomiędzy nauczycielami i dyrektorem w kierunku relacji partnerskich, opartych na szacunku, zaufaniu, trosce i motywacji wewnętrznej. Znaczenie kultury współpracy podkreśla również Aleksandra Mikulska, konsultantka Szkoły uczącej się, w artykule „Analiza prac uczniowskich” („Dyrektor Szkoły”, 2020/2).

W programie Szkoła ucząca się proponujemy różne praktyki współpracy nauczycieli – w tym miejscu chcielibyśmy zwrócić uwagę na te, które rozwijane są szkołach należących do klubu szkół uczących się – na rozwijanie lekcji, OK-obserwację i spacer edukacyjny.

Rozwijanie lekcji polega na wspólnym drobiazgowym planowaniu lekcji (przez parę nauczycieli lub grupę uczącą tego samego przedmiotu), przeprowadzeniu tej lekcji i wzajemnej jej obserwacji, powtórnej dyskusji nad scenariuszem i poprawieniu go. Omówieniu obserwowanej lekcji towarzyszy analiza prac uczniów, wykonywanych podczas lekcji. W wyniku refleksji nad jedną lekcją lub jej cyklem powstaje scenariusz dobrej lekcji, która może być doskonalona dalej. Zaletą tej praktyki jest ścisła współpraca nauczycieli jednego przedmiotu, korzystanie wzajemnie z doświadczeń i wzięcie odpowiedzialności za jakość lekcji przez kilku nauczycieli.

OK-obserwacji dokonuje zazwyczaj jeden z nauczycieli uczących w danej szkole na prośbę innego nauczyciela. Nie ma na celu prezentowania dobrych praktyk, ani też hospitacji, czyli oceny pracy nauczyciela. Podczas OK-obserwacji patrzymy, jak uczniowie się uczą, a nie jak nauczyciel naucza!

Nauczyciel, którego lekcja jest obserwowana sam proponuje, jakie elementy lekcji chciałby poddać obserwacji. Po lekcji następuje omówienie , czyli udzielenie konstruktywnej informacji zwrotnej przez osoby obserwujące. Podczas rozmowy o lekcji obserwatorzy odnoszą się do tych tylko elementów lekcji, które były zaplanowane do obserwowania.

Wybór obszaru obserwacji ma pomóc nauczycielowi w jego pracy, czyli nauczyciel musi zastanowić się nad tym, co sprawia mu trudność, co chciałby, aby wyglądało lepiej, nad czym chciałby pracować. Nie musimy szukać problemu na siłę, ale zawsze można nauczać jeszcze lepiej. Można np. pracować nad jakością zadawanych uczniom pytań albo nad zaangażowaniem uczniów.  Istotne jest to, że to nauczyciel sam decyduje, które z informacji uzyskanych od obserwatorów zdecyduje się wykorzystać celu udoskonalenia własnej lekcji.

Spacer edukacyjny. Jego tematem jest zagadnienie, które nauczyciele uznają za ważne i warte obserwacji. W ustalonym dniu nauczyciele wchodzą do różnych klas, uczestniczą w całych lekcjach lub tylko w ich fragmentach. Starają się nie przeszkadzać uczniom w pracy. Obserwacji podlegają przede wszystkim działania uczniów, będące dowodami ich uczenia się, a także to, w jaki sposób to, co robi nauczyciel, wpływa na efektywność tego uczenia się. Po spacerze członkowie zespołu spotykają się, aby zebrać i omówić obserwacje oraz opisać zaobserwowane wzorce. Kolejnym krokiem jest analiza wzorców i wyciągnięcie wniosków do dalszych działań. Ważny punkt stanowi zaplanowanie wynikających z nich przyszłych działań.

 

Program Szkoła ucząca się wspiera profesjonalizację warsztatu pracy nauczycieli oraz dyrektorów, którzy – dzięki pogłębionemu rozumieniu procesu uczenia, zastosowaniu nowych metod nauczania i oceniania oraz lepszej organizacji pracy szkoły – poprawiają doświadczenia edukacyjne wszystkich uczniów.

W ramach programu Szkoła ucząca się oferowane są m.in.:

👉 prowadzone przez nauczycieli-praktyków warsztaty dla rad pedagogicznych (Warsztaty Szkoły uczącej się),
👉 roczne interaktywne kursy internetowe, w których nauczyciele pracują pod opieką indywidualnych mentorów – doświadczonych nauczycieli (Nauczycielska Akademia Internetowa),
👉 studia podyplomowe dla dyrektorów rozwijające praktykę rozproszonego przywództwa edukacyjnego skupionego na uczeniu się uczniów (Studia Podyplomowe dla Liderów Oświaty),
👉 całościowe programy rozwoju szkół oparte o wprowadzanie strategii oceniania kształtującego, współpracę nauczycieli i rozproszone przywództwo (Całościowy Rozwój Szkoły i Klub SUS),
👉 narzędzia dydaktyczne i publikacje metodyczne.

W okresie 20 lat w programie bezpośrednio uczestniczyło ponad 5 tysięcy szkół, z tego prawie 1500 w jego zasadniczej części, której celem jest całościowy rozwój szkoły. Kolejne szkoły – około 10 tysięcy – korzystało z koncepcji wypracowywanych w ramach programu Szkoła ucząca się. Szkoleniami oferowanymi w ramach różnorakich komponentów Szkoły uczącej się zostało objętych 120 tysięcy nauczycieli.

www.sus.ceo.org.pl

www.facebook.pl/programySUS 

***
Przypisy

1. Zestawienie to opracowane zostało przez Sylwię Żmijewską-Kwiręg w ramach programu Akademia Liderów Oświaty jako część poradnika dla dyrektorów i dyrektorek szkół podstawowych oraz liderów i liderek zespołów edukacji wczesnoszkolnej: „Kształtowanie kompetencji kluczowych (uczenia się, społeczno-obywatelskich oraz inicjatywności i przedsiębiorczości) w edukacji wczesnoszkolnej. Opis kompetencji, potrzeby rozwojowe uczniów, zadania szkoły i nauczycieli, możliwości organizacyjno-formalne, wybrane strategie oraz rozwój nauczyciela/nauczycielki. Teorie, refleksje, dobre praktyki, zasoby i narzędzia”, Centrum Edukacji Obywatelskiej 2019 r. (poradnik dostępny jest na https://alosus.ceo.org.pl/sites/alosus.ceo.org.pl/file//ksztaltowanie_kompetencji_kluczowych_w_edukacji_wczesnoszkolnej_0.pdf).
2. Więcej o koncepcji znajdziesz na http://doskonaleniewsieci.pl/Upload/Artykuly/2_1/nauczycielskie_spolecznosci_uczace_sie.pdf 
3. Więcej o metodzie: http://www.qagile.pl/artykuly/model-grow-4-kroki-wzrostu/)
4. Opracowano na podstawie Janusz Żmijski, Autoewaluacja pracy wychowawczej, Raabe, Warszawa 2012.
5. http://edglossary.org/critical-friend/  – termin i procedura działania „krytycznego przyjaciela” zostały spopularyzowane przez Annenberg Institute for School Reform  (USA) w1994 r.

Więcej o praktykach oraz materiały pomocnicze można znaleźć na stronie: https://sus.ceo.org.pl/laboratoria-i-klub-sus/praktyki-wspolpracy-nauczycieli

W CEO pracuje od 2001 roku (początkowo na stanowisku koordynatorki, później szefowej działu programów edukacji obywatelskiej i ekonomicznej). Obecnie jest szefową programu "Szkoła ucząca się". Nauczycielka wiedzy o społeczeństwie (obecnie niepraktykująca), autorka, trenerka, pracowniczka i działaczka środowiska NGO. Współautorka i redaktorka programu nauczania i podręcznika do wiedzy o społeczeństwie (seria KOSS), programu nauczania do ekonomii w praktyce, publikacji metodycznych dla nauczycieli realizujących projekty edukacyjne, scenariuszy zajęć, programów warsztatów i artykułów o tematyce obywatelskiej. Inicjatorka i dyrektorka merytoryczna programu "Nauczycielka I klasa" kierowanego do nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej, realizowanego we współpracy przez CEO i Fundację Szkoła z klasą. Od wielu lat współpracuje z różnymi instytucjami, którym z edukacją jest po drodze (m.in. Ośrodkiem Rozwoju Edukacji, Europejskim Centrum Solidarności, Teatrem Powszechnym, Stowarzyszeniem Era Nowe Horyzonty, Fundacją Szkoła z klasą, Mazowieckim Samorządowym Centrum Doskonalenia Nauczycieli, Warszawskim Centrum Innowacji Edukacyjno-Społecznych i Szkoleń itp.)



Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Polityka prywatności

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close