Szkoła jako łąka. Ćwiczenie rozwijające kompetencje wychowawcze

Kształcenie nauczycieli w zawodzie koncentruje się na przyswajaniu wiedzy o nauczaniu przedmiotowym i niezwykle rzadko obejmuje przygotowania do prowadzenia pracy wychowawczej. Tymczasem to właśnie oddziaływania wychowawcze tworzą klimat, w którym uczniowie mogą się uczyć i rozwijać swój potencjał. Jak zatem wzmocnić nauczycieli wychowawców w pełnieniu tej trudnej i odpowiedzialnej funkcji?

 

Wychowanie i kształcenie stanowią według prawa oświatowego dwa równie ważne filary wszelkich działań edukacyjnych. Jednak zarówno pojawiające się co jakiś czas w dyskursie publicznym kontrowersje wokół tej kwestii (szkoła ma wychowywać czy uczyć?), jak i praktyka wskazują, że nie jest to tak oczywiste, jak mogłoby się wydawać. Pomimo że placówki oświatowe mają obowiązek tworzyć własny program wychowawczo-profilaktyczny, obejmujący całość oddziaływań wychowawczych, pozostaje on często jedynie papierową atrapą, spisaną na potrzeby kontroli zewnętrznych, a nie efektem rzetelnej diagnozy potrzeb. Brakuje narzędzi zarówno do badania potrzeb, tworzenia realistycznych programów, jak i pracy z uczniami i uczennicami.

Kształcenie nauczycieli i nauczycielek w zawodzie koncentruje się na przyswajaniu wiedzy o nauczaniu przedmiotowym i niezwykle rzadko obejmuje przygotowania do prowadzenia pracy wychowawczej. Przez to nauczyciele i nauczycielki, którzy zostają wychowawcami młodych ludzi, podejmują działania intuicyjnie, borykając się z niedostatkiem własnych kompetencji, niewielkimi możliwościami wpływania na skomplikowaną rzeczywistość oraz z osamotnieniem i brakiem wsparcia w tej roli.

 

Dopełnienie działań

Aby dziecko czy młody człowiek mógł się rozwijać, musi mieć poczucie bezpieczeństwa, a także oparcie w sobie (samoświadomość), grupie (budowanie relacji z rówieśnikami) oraz wspierającym go dorosłym, który towarzyszy mu w rozwoju (relacja wychowawca – wychowanek). Wzrost wiedzy przedmiotowej nie odbywa się w próżni, lecz połączony jest nierozerwalnie z kształtowaniem kompetencji osobistych i społecznych, jak choćby zarządzania emocjami, empatii, rozpoznawania swoich zasobów, systematyczności i wytrwałości, samodyscypliny, automotywacji, odpowiedzialności, współpracy czy krytycznego myślenia. Siłą szkoły jest właśnie możliwość intencjonalnego oddziaływania na rozwój tych kompetencji, wspierania postaw i zachowań społecznie pożądanych, udzielania pomocy tam, gdzie wynikające z najróżniejszych przyczyn braki utrudniają rozwój jednostki.

Niezwykle istotne jest tutaj podejmowanie działań kompleksowych i spójnych, co oznacza, że nie można ograniczyć oddziaływań wychowawczych do 45 minut na tydzień. Każda chwila spędzana z wychowankami może mieć wartość uczącą, ponieważ – jak doskonale wiemy – na dzieci znacznie mocniej oddziałuje przykład dorosłych (modelowanie) niż nawet najpiękniejsze i najbardziej wzniosłe deklaracje. 

Nauczycielka i uczeń siedzą przy ławce w klasie. Kobieta podaje chłopcu czerwony, okrągły przedmiot.

fotografia: Miloslav Ofukany/Pixabay

 

Zaspokojenie potrzeb

Uświadomienie sobie, jak wielka odpowiedzialność spoczywa na nauczycielach i nauczycielkach, może stanowić dla nich zachętę do samorozwoju i zdobywania nowych kompetencji, ale też przytłaczać. Biurokratyczne podejście do wychowawstwa nie zawsze jest wynikiem złej woli – często to właśnie wyraz takiego przytłoczenia odpowiedzialnością.

Warto zatem zwracać uwagę, że rozwijanie kompetencji wychowawczych przyczynia się nie tylko do lepszego funkcjonowania uczniów i uczennic, ale i samych nauczycieli oraz nauczycielek. Kształtowanie w sobie empatii, zdolności komunikacyjnych czy umiejętności współpracy to przygoda na całe życie, ale właśnie przygoda – wyraźnie podwyższająca jakość tego życia również poza kontekstem szkolnym. Nawoływanie do „założenia maski najpierw sobie”, czyli zadbania najpierw o własne potrzeby i zasoby, nie przestaje być aktualne. Nie można dawać innym tego, czego samemu się nie ma. Nie można innych uczyć tego, czego się nie umie lub umie się słabo.

Warto podkreślić, że w równym – jeśli nie większym – stopniu dotyczy to też dyrekcji. Tworzenie otwartej i wspierającej szkolnej społeczności wymaga zadbania najpierw o siebie. Dlatego, aby pomóc swoim nauczycielom, dyrektor(ka) powinien/powinna:

  • zadbać o siebie, swój dobrostan i odporność psychiczną;
  • rozwijać własne umiejętności komunikacyjne, aby wyraźniej słyszeć potrzeby i obawy nauczycieli i nauczycielek;
  • podkreślać, że rozwój kompetencji miękkich służy nauczycielom i nauczycielkom;
  • promować rozwiązania coachingowe (indywidualne i grupowe), pozwalające nauczycielom i nauczycielkom rozpoznawać swoje mocne strony i efektywniej radzić sobie z problemami;
  • zachęcać do tworzenia grup wsparcia i wymiany doświadczeń wychowawczych, w których nauczyciele i nauczycielki mogą rozmawiać o swoich wyzwaniach w atmosferze bezpieczeństwa, bez lęku przed oceną.

Wychodząc z założenia, że myśląc o procesie wychowawczym, należy zacząć od zmapowania zasobów samych wychowawców i wychowawczyń, prezentujemy Państwu ćwiczenie autorstwa Małgorzaty Leszko z publikacji przygotowywanej przez Centrum Edukacji Obywatelskiej w ramach programu „Wychowanie to podstawa”.

 

Łąka autorefleksji

Wyobraź sobie szkołę jako kwietną łąkę – ekosystem, w którym współistnieją różne istoty, a wiele czynników oddziałuje na siebie nawzajem. Ty, jako wychowawca/wychowawczyni, jesteś jedną z roślin. Zapraszam Cię do ćwiczenia opartego na autorefleksji. Spójrz na rysunek łąki i uzupełnij go o refleksje wynikające z minizadań. Możesz rozłożyć je na kilka etapów i codziennie wykonywać jeden krok.

odręczny rysunek przedstawiający warstwy łąki i jej otoczenia

rysunek – narzędzie do ćwiczenia

 

Krok 1. Ukryty program szkoły – ściółka (20 minut) 

Zastanów się:

  • Dlaczego ławki w większości klas ustawione są w ten sposób, że nauczyciel(ka) widzi wszystkich, ale uczniowie i uczennice nie widzą siebie nawzajem? Co to mówi o tym, które relacje są ważne?
  • Dlaczego etyka jest przedmiotem nieobowiązkowym? Co to mówi o tym, jakie treści w szkole są ważne?
  • Dlaczego godzina wychowawcza nazywa się „godziną do dyspozycji wychowawcy”? 
  • Dlaczego sprawdziany są zwykle jednakowe dla wszystkich uczniów i uczennic? Co to mówi o naszym przekonaniu, na czym polega sprawiedliwość? 
  • Co mierzą testy? Jakie przekonania na temat prawdy utrwalają?
  • Dlaczego uczniowie i uczennice otrzymują oceny ze sprawowania? 
  • Czy w szkole jest demokracja? Jak godzimy to z pochwałą demokracji na lekcjach WOS-u?
  • Czy uczniowie i uczennice mają czas, żeby rozmawiać na lekcjach o swoim życiu, doświadczeniach? Co to oznacza?
  • Dlaczego specjalne potrzeby edukacyjne to pojęcie, które odnosimy tylko do dzieci z orzeczeniami z poradni? Co to mówi o tym, jak postrzegamy potrzeby uczniów i uczennic?

Zapisz na rysunku wartości lub normy, które rozpoznajesz w ukrytym programie szkoły. A może są inne, które przyszły Ci do głowy? Umieść je w miejscu, gdzie znajduje się ściółka – podłoże, które kształtuje warunki dla wzrostu, ale też które współtworzone jest przez istoty zamieszkujące łąkę.

 

Krok 2. Tożsamość i nierówności – inne rośliny (20 minut) 

schemat przedstawiający koło tożsamości

schemat – koło tożsamości

Przyjrzyj się kołu tożsamości i różnym kategoriom, które mogą okazać się pomocne w odpowiedzi na pytanie: “Kim jestem?” Następnie:

  • podkreśl jednym kolorem te kategorie, które powodują, że przynależysz do grupy większościowej, tj. mającej większy wpływ, dostęp do władzy lub zasobów w naszym społeczeństwie;
  • podkreśl innym kolorem kategorie, poprzez które należysz do grupy mniejszościowej, takiej, która ma trudniej, ma mniejszy wpływ, jest silnie stereotypizowana;
  • pomyśl o kilkorgu uczniach, którzy doświadczyli w szkole trudności ze względu na to, kim są – z którymi kategoriami tożsamości się to wiązało? zaznacz kołem te kategorie, które Twoim zdaniem są w Waszej szkole przesłankami dyskryminacji.

Jakie zauważasz prawidłowości? Jak Twoja tożsamość wpływa na Twoją pracę wychowawczą, na inne „rośliny” na łące? Dokończ zdania i zapisz je na rysunku w miejscu, gdzie znajdują się inne rośliny (uczniowie, nauczyciele, rodzice):

  • Dzięki temu, kim jestem, łatwiej mi, mogę/umiem…
  • Przez to, kim jestem, trudno mi/ nie wiem/ nie rozumiem…

 

Krok 3. Moje wartości – korzenie (20 minut)

Zastanów się nad tym, co jest dla Ciebie ważne w życiu i w szkole. Przypomnij sobie:

  • jedną sytuację, kiedy czułeś/czułaś się wspaniale, towarzyszyła Ci radość, motywacja do działania, błogość, satysfakcja – co się wówczas działo, z kim, dlaczego?
  • jedną sytuację, która była dla Ciebie bardzo trudna; czułeś/czułaś gniew, frustrację, przygnębienie;
  • jedną sytuację, kiedy było Ci trudno podjąć decyzję – co zadecydowało o Twoim wyborze? 

Spróbuj nazwać wartości, które kryją się w tych wspomnieniach. Jeśli jeszcze nie jesteś pewien/pewna, możesz zacząć z innego miejsca:

  • Jedna rzecz w szafie, bez której trudno mi się obyć, to…
  • Najcenniejsza pamiątka, którą mam, to…
  • Chcę, żeby moi uczniowie i uczennice mnie…
  • Miejsce, które lubię najbardziej na świecie, to…
  • Pięć rzeczy, które mam na odległość ręki od łóżka, to…
  • Mój ulubiony sport/aktywność fizyczna to…

O jakich Twoich wartościach świadczą te odpowiedzi? Zapisz je w miejscu, gdzie są korzenie. Porównaj swoje wartości do tych, które zapisałeś/zapisałaś w ściółce.

 

Krok 4. Pułapki poznawcze – łodyga (20 minut)

Spójrz na tę listę uprzedzeń poznawczych: 

  • Wyjaśniamy sytuacje cechami charakteru, a nie okolicznościami (podstawowy błąd atrybucji).
  • Lubimy osoby podobne do nas (efekt podobieństwa).
  • Widzimy to, co potwierdza nasze przekonania, a ignorujemy to, co może im zaprzeczać (efekt potwierdzenia).
  • Wierzymy w sprawiedliwy świat (hipoteza sprawiedliwego świata).
  • Mamy luki w empatii (luka empatyczna).
  • Zakładamy, że inni myślą podobnie do nas (fałszywy konsensus).
  • Lubimy melodie, które już znamy i rozwiązania, które już obowiązują (efekt status quo).

Przypomnij sobie kilka sytuacji, kiedy uległeś/uległaś tym mechanizmom. Jak to wpłynęło na Twoje zachowanie, relacje z innymi?

Zapisz w polu obok łodygi dokończone zdanie: Chcę uważać na to, żeby… 

 

Krok 5. Emocje i potrzeby – chmury (20 minut)

Jakie emocje najczęściej odczuwasz w szkole? Czy wiesz, z czym są związane i jak wpływają na Twoje zachowanie? Zapisz je na rysunku w miejscu, gdzie są chmury. 

Zastanów się nad sytuacjami, kiedy z powodu silnych emocji zachowałeś/zachowałaś się w klasie w sposób, z którego nie jesteś zadowolony/zadowolona. Przeanalizuj je i uzupełnij tabelę:

Co się wydarzyło? Co czułem/czułam? Jaka potrzeba za tym stała? Co zrobiłem/zrobiłam? Co mogę zrobić w przyszłości w takiej sytuacji?
         

 


Artykuł został opublikowany w magazynie „Dyrektor Szkoły” w numerze 01/2021.

Projekt “Wychowanie to podstawa” korzysta z dofinansowania o wartości 109 tys. euro otrzymanego od Islandii, Liechtensteinu i Norwegii w ramach funduszy EOG.

Celem programu  “Wychowanie to podstawa” jest przygotowanie i upowszechnienie modelowego procesu planowania, tworzenia i wdrażania rozwiązań wzmacniających funkcję wychowawczą szkoły, nastawioną na kształcenie u uczniów i uczennic kompetencji społecznych, obywatelskich i osobistych, przy jednoczesnym wzmocnieniu inkluzyjności działań edukacyjnych.

Kwota przyznanego dofinansowania w 85% współfinansowana jest ze środków Mechanizmu Finansowego EOG 2014-2021 oraz w 15% z budżetu państwa.

Partnerem projektu jest Menneskerettighetsakademiet (Humans Right Academy) z siedzibą w Oslo.
Operatorem Programu Edukacja jest Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji.

Program jest realizowany przez Centrum Edukacji Obywatelskiej w ramach obszaru programowego Ucz otwartości, który wspiera budowanie w klasie dobrych relacji oraz pomaga nauczycielom i nauczycielkom podejmować z uczniami i uczennicami trudne tematy.

 

Emilia Kędziorek - koordynatorka programu wsparcia dla nauczycieli-wychowawców klas 4-8 SP "Wychowanie to podstawa"; od 26 lat nauczycielka licealna; certyfikowana trenerka redukcji stresu przy pomocy technik uważności (MBSR); prowadzi bloga poświęconego uważności (mindfulness); interesuje się zastosowaniem metod mindfulnessowych w pracy z uczniami i nauczycielami.

Małgorzata Leszko - koordynatorka programów edukacyjnych skierowanych do nauczycieli i nauczycielek oraz szkół w Centrum Edukacji Obywatelskiej, trenerka. Zajmuje się działaniami związanymi z tematyką wielokulturowości, praw człowieka oraz edukacją antydyskryminacyjną. Koordynatorka programu „Kto na ochotnika? Wolontariat w szkole”. Absolwentka 18. edycji Szkoły Trenerskiej STOP. Uczestniczka programu edukacji o prawach człowieka HIA John Lewis Fellowship 2016 w Atlancie. Animatorka lokalna na warszawskim Osiedlu "Przyjaźń".



Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Polityka prywatności

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close